Intro
Vanuit de Gamerschestraat wandelt u de Kloosterstraat in tot de hoek met de Minnebroederstraat.
Bent u daar? luister dan naar dit geluidsfragment:
Op de hoek van de Kloosterstraat en de Minnebroederstraat valt al snel dit grote crèmewit geschilderd gebouw op. Hier stond de synagoge van Zaltbommel. De buitenmuren van dit gebouw zijn nog grotendeels de muren van de vroegere synagoge van Zaltbommel, die in 1994 is verbouwd tot appartementengebouw.
Rechts van de synagoge waren tot in de eerste oorlogsjaren een Joodse school en een Joods badhuisje oftewel mikwe te vinden. Evenals het Nutsgebouw zijn deze gebouwen verdwenen.
In 1994 zijn bij de verbouwing van de voormalige synagoge twee in de ondergrond verzonken bassins van het mikwe teruggevonden.
Deze werden opgenomen in een nieuw gebouwtje, het Mikwe.
Tegenover de synagoge stond op de andere hoek van de Kloosterstraat en Minnebroederstraat het Nutsgebouw. Dit gebouw is jammer genoeg volledig verdwenen.
Over het Nutsgebouw valt hier meer te horen en te lezen.
Meer weten over het Joodse leven in dit deel van de binnenstad? Klik dan op de opties hieronder.
Terug naar de overzichtskaart
Luister
Luister naar deze opname over de voormalige synagoge en het mikwe in Zaltbommel.
Over deze locatie
Links bovenaan op deze uitsnede van de kadastrale minuut uit citca 1830 staat de 'Israël: Kerk' met in het gebouw uitgespaard de 'Isarël: School'. Op de hier nog lege ruimte rechts van de synagoge is in 1863 een mikwe gebouwd. In 1903 is dat badhuisje verbouwd en verrees aan de achterzijde ervan een Joodse school. Die staat dus ook niet op deze plattegrond.
Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Synagoge en mikwe
De synagoge van Zaltbommel stond aan een zijstraat die naar de Gamerschestraat leidt. Deze ‘Kloosterstraat’ was aangelegd over een groot terrein dat eens van het Regulierenklooster van Zaltbommel was. Het hele terrein heette eeuwenlang ‘het Klooster’. De regulieren kwamen hier in 1511 terecht vanuit hun vroegere klooster buiten de stadsmuren, naast de Kloosterwiel. In 1572, dus tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd Zaltbommel protestants. De kloosters van Zaltbommel werden toen opgeheven en kregen een andere bestemming.
Behalve de synagoge was op het grondgebied dat ‘het Klooster’ werd genoemd ook het Nutsgebouw te vinden. Tot 1984: toen maakte dit markante gebouw met vele functies plaats voor appartementen.
Van de tegenover ‘het Nut’ gelegen synagoge is nog het nodige bewaard gebleven. Dat geldt niet voor de gebouwen van de Joodse school en het Joodse badhuisje, oftewel mikwe, naast de synagoge. Van deze panden is niets meer over. De synagoge, school en badhuis grensden aan de achterterreinen van Joden die tot in de Tweede Wereldoorlog aan de zuidkant van de Gamerschestraat woonden.
De synagoge
Op de hoek van de Minnebroederstraat en de Kloosterstraat staat nu een appartementengebouw, met daarin verstopt de vroegere synagoge die tot eind 1942 dienst deed. De omtrek van dit gebouw aan de kant van de straten is dezelfde als die van de vroegere synagoge. In de dikke muren zijn de oude buitenmuren van de synagoge nog steeds aanwezig.
Een voormalig woonhuis als ‘Joodsche kerk’
Op deze locatie stond eens het woonhuis van een leerlooier, dat door de Joodse gemeente van Zaltbommel in 1805 is aangekocht en in 1806 verbouwd tot ‘Joodsche kerk' in het 'Klooster’, een alom bekend begrip in de stad.
De synagoge uit 1863
Geleidelijk aan werd de Bommelse synagoge te klein voor het toenemend aantal gelovigen en bovendien ging de bouwkundige staat snel achteruit. En zo kwam het dat in 1863, met gebruikmaking van de muren van het vroegere leerlooiershuis, een ruimere synagoge werd opgetrokken. De stadsarchitect van Zaltbommel, Adrianus van der Steur, paste een stijl toe die vaak voor synagogen werd gebruikt: een beetje oosters, maar met toch ook veel van een kerk erin.
Mikwe en schooltje
Waar een synagoge is, dient volgens Joods religieus voorschrift een ritueel bad aanwezig te zijn, een mikwe. Het bad moet in het oude synagogegebouw inpandig zijn geweest, evenals de ‘Israëlitische School’. In 1863 werd in een aanbouw van de nieuwe synagoge een nieuw mikwe ingericht, met een bad dat in de vloer was verzonken. De school verhuisde naar een andere locatie in Zaltbommel. Het mikwe naast de synagoge is veertig jaar later vergroot en comfortabeler gemaakt. In 1903 werd ook een Joods schooltje gebouwd, gelegen achter het mikwe.
De synagoge tijdens de Tweede Wereldoorlog
Op 19 november 1942 is het overgrote deel van de Joden van Zaltbommel gedeporteerd. Enkele achterblijvers hielden het nog vol tot de volgende deportatieronde van 8 en 9 april 1943, of waren ondergedoken. De synagoge functioneerde niet meer.
In de loop van 1943 werd in de ‘Jodenkerk’ huisraad van afwezige Bommelse Joden opgeslagen. Het ging naar weggebombardeerde Duitsers in Duitsland. De inventaris van de synagoge was daarvoor niet geschikt. De synagogebankjes, het spreekgestoelte en de kast waarin de heilige Thorarollen werden bewaard bleven gewoon staan. De rollen waren voordien al elders verborgen.
Opheffing van de synagoge en herbestemming van het gebouw
Na de bevrijding is de synagoge niet meer heropend, want er waren te weinig Joden over in Zaltbommel. Het door granaatvuur beschadigde gebouw werd in 1949 hersteld, zonder het in de oude staat terug te brengen. Het meubilair is verhuisd, onder andere naar de synagoge van Den Bosch.
In de vroegere synagoge en het totaal verbouwde Mikwe en schooltje kwam een confectiefabriek, maar dat duurde niet lang. De gebouwen hebben daarna allerlei bestemmingen gehad, terwijl ze er steeds sjofeler gingen uitzien.
Appartementengebouw met een museumruimte
In 1994 is de vroegere synagoge verbouwd tot appartementengebouw, dat gedeeltelijk staat op de afgebroken restanten van het Joodse schooltje en het oude mikwe. Tijdens de werkzaamheden werden de bassins van het mikwe uit 1864 gevonden. De plannen zijn vervolgens aangepast. In plaats van het ‘atelier’ dat hier zou komen is een klein museum opgericht, het Mikwe.
De synagoge in volle glorie op een oude krantenfoto.
Collectie Museum Stadskasteel
De confectiefabriek die net na de oorlog in de voormalige synagoge was ingericht.
Collectie Museum Stadskasteel
Kijk op de grond
Voor het mikwe liggen twee Stolpersteine ter nagedachtenis aan de onderwijzer, tevens voorganger, Maurits de Jong en zijn vrouw Annie Rozet Wijman, beiden vermoord in Sobibor. Zij woonden enige tijd in het voormalige Joodse schooltje achter het Mikwe.
Over de mensen
Hoe was het om Joods te zijn in Zaltbommel? Luister naar dit fragment waarin Donald Hes vertelt over Joodse tradities die zijn vader heeft meegemaakt.
Alle Joden uit Zaltbommel kwamen hier langs
Zaltbommel is de plaats waar mijn vader, Alex Hes (geboren 8 november 1924), als jongen heeft rondgelopen. Wanneer ik in het stadje ben, probeer ik mij dat wel eens voor stellen. Zeker hier, waar de restanten van de sjoel, de synagoge, nog aanwezig zijn. Daarnaast stonden het Joodse badhuisje en de school.
Onderwijs aan Joodse jongens
Op die school kreeg mijn vader godsdienstig onderwijs. Joodse jongens moesten daar in elk geval op hun bar mitswa worden voorbereid.
De chazan, oftewel godsdienstleraar, was Arie Elburg. Die man was ook boekhouder in de zaak van een familielid, tevens collega-winkelier van mijn grootvader, Ies van Dijk. Van zijn vergoeding als chazan kon hij op geen stukken na rondkomen.
Tijdens de oorlog trok mijn vader vaak op met zijn neef, de ruim drie jaar oudere Bob van Dijk (geboren 3 februari 1921), de zoon van Ies. Ze hebben samen ondergedoken gezeten, onder andere in Hotel Gottschalk in de Waterstraat. Er is een foto van beide jongemannen uit ongeveer 1940, in het gezelschap van Hester Hes, de grootmoeder van mijn vader. Het zijn daar echte heertjes, verzorgd gekleed. Niet zo gek natuurlijk voor zonen van textielwinkeliers.
Alex Hes en Bob van Dijk met Hester Hes-van Leeuwen.
Regionaal Archief Rivierenland, Archief familie Van Dijk
Bezoek aan het Mikwe
Alex Hes kwam als jongen, later man, niet in het mikwe. Daar werd vooral door getrouwde vrouwen gebruik van gemaakt, vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Na iedere menstruatie en na iedere zwangerschap of bevalling moesten zij zich ritueel reinigen in het speciale ‘levende’ water in het bassin. Dat is bronwater of regenwater, in Zaltbommel regenwater, dat in een bepaalde verhouding werd gemengd met kraanwater.
Dat levende water werd ook gebruikt voor het ritueel reinigen van vaatwerk. Alleen als het op die manier gezuiverd was mochten serviesgoed, potten en pannen worden gebruikt voor koosjer voedsel. Een mikwedame, vaak de vrouw van de chazan, hield toezicht op het gebruik van het bad, maar steeds op gepaste afstand. Ook de vrouwen die het bad bezochten waren erg discreet, het was hun privé aangelegenheid. Dat kon ook gemakkelijk, omdat het Mikwegebouwtje achteraf stond.
Of mijn grootmoeder, de moeder dus van Alex Hes, regelmatig het mikwe bezocht weet ik niet. De Bommelse Joden van haar generatie waren liberaal en namen de geloofsregels wat ruimer. Zo zaten ze ook niet zo vaak in de synagoge. Sommigen kwamen daar maar één keer per jaar, anderen helemaal niet. Wel aten de meeste Bommelse Joden koosjer. De buitenwereld merkte dat vooral aan de koosjere slagerijen die in Zaltbommel en omstreken te vinden waren.
Sabbat
De diensten op sabbat werden in mijn vaders jeugd maar door een kleine groep mensen regelmatig bijgewoond. Een veel grotere groep vierde deze dag, die op vrijdagavond begon, thuis. Het was een rustdag, een dag van bezinning, maar ook een gezellige dag in de familiekring.
Feestdagen
Maar er waren dagen waarop het druk werd in de synagoge van Zaltbommel. Op Grote Verzoendag, Jom Kippoer, bijvoorbeeld, de belangrijkste Joodse feestdag. Na het Joodse nieuwjaar in september of oktober hebben Joden gedurende tien dagen een periode van inkeer thuis. Daarna komen zij op Jom Kippoer bij elkaar in de synagoge om te bidden en vergeving te vragen voor hun fouten. Ze zitten in principe de hele dag al vastend in de synagoge en gedenken ook de doden. Aan het einde van de dag wordt hun vergeving geschonken voor wat ze het voorgaande jaar verkeerd hebben gedaan. En dat wordt vervolgens uitbundig gevierd.
Voor Grote Verzoendag kwamen niet alleen Bommelse Joden, maar ook Joden vanuit de omliggende dorpen naar de sjoel in Zaltbommel. Sommigen moesten lopend van ver komen, zoals de Van Stratens uit Rumpt. Die gingen de dag tevoren al op pad. Ze overnachtten dan bij familie of kennissen in Zaltbommel.
Op hoogtijdagen werd de synagoge mooi versierd, zongen koren en solisten en hingen en lagen er kleden die dames van de Joodse gemeente hadden gemaakt. Overal brandden feestelijke lichtjes. Zo ging het eraan toe bij de viering van het 75-jarig jubileum van de Zaltbommelse synagoge op 18 juni 1939. ’s Avonds na afloop was er een feestavond in het Nutsgebouw tegenover de synagoge, met een optreden van een cabaretgezelschap en een ‘bal’, opgeluisterd door de ‘Spiero Band’.
Advertentie met de aankondiging van het jubileumfeest in 1939 .
Via Delpher: Nieuw Israëlietisch Weekblad van 9 juni 1939.
Feesten in het Nutsgebouw
Mijn vader heeft voor de oorlog vele festiviteiten meegemaakt in de synagoge en het Nutsgebouw, zoals het jaarlijkse Chanoekafeest in december, een groot feest met lichtjes. Er werd in ‘het Nut’ een toneelstuk gespeeld, daarna was het, zoals gebruikelijk, bal. De vier Joodse slagers die Zaltbommel toen had, verzorgden om beurten een koosjer buffet.
Dat het Chanoekafeest zo groots werd aangepakt had, zoals mijn vader uitlegde, een bepaald doel. Op die manier konden Joodse jonge mensen elkaar ontmoeten, en als het even meezat zouden daar Joodse bruiloften van komen. Oneerbiedig gezegd was het feest een huwelijksmarkt. Toch waren ook niet-Joden welkom. Voor het Chanoekafeest kwamen Joden uit heel Nederland aangereisd, die bleven logeren. Mijn grootvader Hes bracht in zijn pand op Waterstraat 28 tot wel twintig mensen onder. Ongelooflijk.
Het is vreemd dat van dit vooroorlogse Joodse leven niets meer over is in Zaltbommel. Het enige dat resteert zijn ‘de plaatsen van herinnering’.
Een feest in het Nutsgebouw, foto uit een album van Bob van Dijk. Op de achtergrond is een van de grote muurschilderingen van het Nut te zien.
RAR, Archief familie Van Dijk
Synagoge bankjes
De synagogebankjes uit Zaltbommel
In oktober 1945 is de synagoge van Zaltbommel leeggehaald. Werklui namen de bima mee (het verhoogde spreekgestoelte) en de Arke (de bergplaats van de Thorarollen die centraal staan in de geloofsbeleving). Deze werden in de synagoge van 's-Hertogenbosch neergezet.
In die stad waren na de bevrijding een Joodse gemeente aanwezig en een synagoge zónder interieur. In Zaltbommel daarentegen waren na de oorlog nog maar een paar Joden meer, plus een beschadigde synagoge mét vrijwel de complete inrichting.
De synagoge bankjes: van Zaltbommel naar Gorinchem
Ook de bankjes van de synagoge van Zaltbommel werden verhuisd,. Een deel ging naar de Bossche synagoge, een ander deel naar de synagoge van Gorinchem, die van binnen volledig vernield was tijdens de oorlog.
Die bankjes hadden en hebben een bijzondere bruinroze kleur, een kleur die de Utrechtse kunstenaar J.P.C. Grolman in 1917 ook gebruikte voor zijn waterverfschets van de bima van de Bommelse synagoge. Deze bevond zich ongeveer in het midden van de synagoge. Om de bima heen stonden de bankjes voor de mannen. De vrouwen zaten boven, op de vrouwengalerij, die op de aquarel goed te zien is.
Waterverfschets van J.P.C. Grolman uit 1917.
Collectie Joods Museum Amsterdam
Bankjes op drift
De Bommelse synagogebankjes raakten na verloop van tijd op drift. Na de sluiting van de synagoge van Gorinchem (rond 1948) en van Den Bosch (in 1993) kwamen ze bij mensen thuis terecht, op bergzolders, in een kerk, en er werden exemplaren neergezet in de Dijksynagoge te Sliedrecht. Een aantal is verloren gegaan.
Meerdere typen bankjes
Er blijken voor de oorlog verschillende typen bankjes gelijktijdig in de synagoge van Zaltbommel te hebben gestaan. Het bankje dat nu in het Mikwe staat is een van die uitvoeringen. Het is een driezitsbankje met gebogen ijzeren leuningen en een opbergkastje voor gebedenboeken onder de zitting. De andere bankjes van dit type die over zijn hebben vier zitplaatsen.
Het driezitsbankje in het Mikwe.
Foto Johanna Butter
Eind 2022 zijn twee bankjes van een heel ander type naar Zaltbommel gehaald. Deze bankjes hebben ronde leuningen en vier zitplaatsen zónder opbergkastjes. Momenteel zijn ze ergens opgeslagen, omdat in het Mikwe geen plaats voor ze is.
De ‘ronde’ vierzits synagogebankjes.
Collectie Mikwe
Aards
Beide uitvoeringen zien er sierlijk uit, met een krulletje als decoratie hier en daar. Ze zijn echter zwaargewichten, alsof ze loden voeten hebben. Dat zou doelbewust zijn gedaan. Joodse gelovigen wiegen graag heen en weer tijdens het bidden. Op die manier wordt voorkomen dat de bankjes los van de vloer komen, met alle gevolgen van dien.
