Het voormalige Nutsgebouw

Het Nutsgebouw – Minnebroederstraat, Zaltbommel

Een huis van cultuur en ontwikkeling

Pal tegenover de voormalige synagoge stond, van 1826 tot 1984, het karakteristieke gebouw van de Bommelse afdeling van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Deze landelijke vereniging, opgericht aan het eind van de 18e eeuw, had als doel het bevorderen van welzijn, welvaart en educatie onder burgers.
Vanaf 1868 konden ook Joden lid worden, een belangrijke stap in de richting van maatschappelijke gelijkheid.

Opening in 1826

Het Zaltbommelse Nutsgebouw werd officieel geopend op 3 augustus 1826 met een feestelijk concert. Het gebouw beschikte over een kleine zaal met 320 zitplaatsen en een lijsttoneel van bescheiden formaat (7 meter breed, 5 meter diep, 4 meter hoog). Toch vormde deze ruimte het kloppend hart van cultureel Zaltbommel: toneelstukken, lezingen, concerten en feesten vonden hier plaats.

Een kloosterlijk verleden

Oorspronkelijk stond het pand aan de rand van het voormalige kloosterterrein. Het zou zelfs tot het klooster hebben behoord. De grote boogkelders onder het gebouw herinnerden nog aan deze vroegere functie. In de officiële kadastrale registratie bleef het tot diep in de 20e eeuw eenvoudig aangeduid als: huis, schuur en erf.

Cultureel middelpunt van de stad

In de 19e eeuw groeide het Nutsgebouw uit tot het brandpunt van het culturele leven in Zaltbommel. Hier vonden uitvoeringen plaats van lokale gezelschappen, muzikale avonden, lezingen en voorstellingen. Ook de Joodse ontspanningsverenigingen uit Zaltbommel gebruikten de zaal voor hun feesten en optredens — vaak open voor het hele publiek.
De stad maakte zo kennis met Joodse artiesten uit Amsterdam en andere plaatsen, namen die in hun tijd landelijke bekendheid genoten. Het Nutsgebouw stond symbool voor ontmoeting, kunst en samenwerking tussen de Joodse en niet-Joodse gemeenschap.

Een donkere periode – 1941

Tijdens de Duitse bezetting veranderde dit huis van cultuur in een plaats van verdriet. In de loop van 1941 werden de vrijheden van Joodse inwoners steeds verder ingeperkt: zij mochten geen theaters of cafés meer bezoeken.
Op 18 november 1941 kreeg het Nutsgebouw een tragische rol. Het werd gebruikt als verzamelplaats voor de Joden van Zaltbommel, die de volgende dag werden weggevoerd naar Kamp Westerbork. Voor de meesten was dit het begin van de weg naar de vernietigingskampen.

Sloop in 1984

Na meer dan 150 jaar gebruik als theater, verenigingsgebouw en cultureel centrum, voldeed het Nutsgebouw in 1984 niet langer aan de eisen van de tijd. Het werd afgebroken om plaats te maken voor woningen.
Hoewel het gebouw verdwenen is, leeft de herinnering voort – als een plek waar cultuur, gemeenschapszin en uiteindelijk ook verlies samenkomen in de geschiedenis van Joods Zaltbommel.