Intro
Hier op de hoek van de Kloosterstraat en de Minnebroederstraat stond vroeger de Joodse Synagoge. Deze ‘Kloosterstraat’ was aangelegd over een groot terrein dat eens van het Regulierenklooster van Zaltbommel was. Het hele terrein heette eeuwenlang ‘het Klooster’. De regulieren kwamen hier in 1511 terecht vanuit hun vroegere klooster naast het Kloosterwiel buiten de stad. In 1572, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd Zaltbommel protestants. De kloosters werden opgeheven en kregen een andere bestemming.
Behalve de synagoge was hier ook het Nutsgebouw te vinden. Dit bestond uit een oud pand dat verbouwd was door de Bommelse afdeling van de ‘Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’, Sinds 1868 konden hier ook Bommelse Joden lid van worden. Ze waren een aanwinst voor het verenigingsleven. Het Nutsgebouw, afgebroken in 1984, stond tegenover de synagoge, aan de zuidkant van de Minnebroederstraat. Nu staan daar appartementen.
Van de pal tegenover ‘het Nut’ gelegen synagoge staan de muren nog overeind. Dat geldt niet voor de Joodse school en het badhuisje, oftewel mikwe, naast de synagoge. Die zijn volledig verdwenen. De synagoge, school en badhuis stonden aan de achterkant van percelen van Joodse eigenaren, die tot in de Tweede Wereldoorlog aan de zuidkant van de Gamerschestraat woonden.
Hier komt een kort geluidsfragment dat je kunt beluisteren als je op locatie bent.
Voorbeeld:
Terug naar de overzichtskaart
Luister
Luister naar deze opname over de voormalige synagoge en het mikwe in Zaltbommel.
Over deze locatie
Het Nutsgebouw
Het Nutsgebouw is een verdwenen gebouw, dat tot 1984 tegenover de voormalige synagoge heeft gestaan. Nu staat er een appartementengebouw, waarin niets meer herinnert aan ‘Het Nut’. Net als de synagoge stond het Nutsgebouw op het terrein van het vroegere Regulierenklooster van Zaltbommel.
Het gebouw werd opgericht in 1826 door de Bommelse afdeling van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Deze landelijke vereniging, opgericht aan het eind van de 18e eeuw, had als doel het bevorderen van welzijn, welvaart en educatie onder burgers. Vanaf 1868 konden ook Joden lid worden, een belangrijke stap in de richting van maatschappelijke gelijkheid.
Cultureel middelpunt
In de 19de en 20ste eeuw was het Nutsgebouw het stadstheater van Zaltbommel, tevens sociëteit. Hier werd van alles uit- en opgevoerd en voorgedragen. Door schrijvers en docenten die lezingen gaven, maar ook door beroemde artiesten. In de grote tuin achter het gebouw kegelden en borrelden de betere standen, ’s zomers speelden daar blaaskapellen, enzovoorts.
De voorkant van het Nutsgebouw in de jaren dertig (?) van de vorige eeuw
Foto R. Blatter, ook aanwezig in het RAR
Culturele activiteiten tot nut van het algemene
In de grote zaal van het Nut zijn door Zaltbommelse Joodse verenigingen gedenkwaardige feesten gehouden. Ook niet-Joden waren daar welkom. Er werd gedanst en er traden Joodse artiesten uit Amsterdam op. Bekende namen waren zomaar in levenden lijve te zien.
Sinistere verzamelplaats
Het Nutsgebouw, eens de plaats waar Joodse gezelligheid werd gevierd, kreeg in de oorlog een totaal andere bestemming. Cynisch genoeg pal tegenover hun synagoge werd hier op 18 november 1942 het overgrote deel van de Bommelse Joden verzameld. Ze moesten de nacht doorbrengen op de stoelen en gingen de volgende dag op weg naar Kamp Westerbork. Vandaaruit werden ze naar Duitse concentratiekampen vervoerd. Niemand van hen is teruggekomen.
In een kelder van het Nut zouden enkele waardevolle stukken uit de synagoge zijn verstopt onder een berg kolen. Onbekend is hoe lang ze daar hebben gelegen en waar ze zijn gebleven. De kelders onder het Nutsgebouw zijn in 1984 weggebroken.
Een van de kelders onder het Nutsgebouw, even voor de afbraak.
Foto R. Blatter, ook aanwezig in het RAR
Het Schoenenmonument
Het Schoenenmonument
Schuin tegenover het Mikwe staat een bronzen monument van Lucas van Blaaderen uit 1986, dat een stapel ineengedrukte schoenen voorstelt. Een fraaie zuil van schoenen.
Dubbele betekenis
Omdat het Mikwe en de voormalige synagoge zo dicht in de buurt staan, denken veel mensen, in combinatie met de bekende beelden van stapels schoenen in Duitse concentratiekampen, dat het monument een herinnering is aan de weggevoerde Zaltbommelse Joden die in Duitse vernietigingskampen zijn vermoord.
Vandaar dat een burgemeester al eens bloemen heeft neergelegd bij het ‘schoenenmonument’ tijdens de officiële dodenherdenking van 4 mei.
Maar schijn bedriegt. Het monument is door de kunstenaar bedoeld als een herinnering aan de middeleeuwse leernijverheid in dit deel van de stad. Het heet Vertrapte geschiedenis.
Joden als leerbewerkers
Het is mooi dat een kunstwerk twee zulke verschillende associaties kan oproepen. Maar wanneer iets dichterbij gekeken wordt dan de middeleeuwen, blijkt dat beide associaties helemaal niet zo ver uit elkaar liggen.
Op deze locatie waren namelijk tot ver in de 19de eeuw een aantal Zaltbommelse Joden en hun personeel in en bij hun looivijvers bezig. Vijvers met stinkende inhoud, die eeuwenlang op het terrein achter het voormalige Nutsgebouw lagen. (zoals de familie Hartog zie locatie Kerkstraat) Zij looiden leer dat onder andere in schoenen werd verwerkt.
Schoenenwinkelier Heiman Wolf, die tot kort voor het uitbreken van de oorlog zijn zaak op het adres Gamerschestraat 21/23 had, was ooit zo’n leerbereider. Zijn looierij stond toen al wel buiten de stad, niet ver van de dijk richting Gameren.
Afb. Het ‘Schoenenmonument’ Zaltbommel Minnebroederstraat.
Collectie Mikwe
Afb Uitsnede van de kadastrale minuut met daarop de looivijvers, achter het Nutsgebouw, dat het nummer 841 heeft.
De vijvers zijn met een soort vuilblauw ingekleurd
Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
