Het voormalige Nutsgebouw

Tegenover de vroegere synagoge ziet u lage witte appartementen. 

Hier stond vroeger het Nutsgebouw, dat in 1984 werd afgebroken. ‘Het Nut’ was eigenlijk een bestaand oud pand dat was verbouwd door de Bommelse afdeling van de ‘Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen’, opgericht in 1818. Sinds 1868 mochten Bommelse Joden lid van deze afdeling worden. Ze waren een aanwinst voor het verenigingsleven. Zowel de synagoge als het Nutsgebouw bevond zich op een voormalig kloosterterrein. De oude kelders onder het gebouw herinnerden aan dit eerbiedwaardige verleden. 

Luistert u op de locatie tussen de synagoge en het Nutsgebouw in svp naar een kort geluidsfragment:

Luister naar deze opname over de voormalige synagoge en het mikwe in Zaltbommel. 

Terug naar de overzichtskaart

Het Nutsgebouw
 

Het Nutsgebouw werd in 1826 door de Bommelse afdeling van de 'Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen' ingericht in een bestaand oud gebouw. De Maatschappij, opgericht aan het einde van de 18^de eeuw, had tot doel het bevorderen van welzijn, welvaart en educatie onder burgers. In Zaltbommel konden sinds 1868 ook Joden lid worden. Ze bleken een aanwinst voor het verenigingsleven te zijn. De Bommelse Joden zetten op deze manier een belangrijke stap in de richting van maatschappelijke gelijkwaaardigheid. 

Cultureel middelpunt

In de 19^de en 20^ste eeuw was het Nutsgebouw het stadstheater van Zaltbommel, tevens sociëteit. Hier werd van alles uit- en opgevoerd en voorgedragen. Niet alleen door schrijvers en docenten die lezingen gaven, maar ook door beroemde artiesten en toneelgezelschappen. In de tuin achter het gebouw kegelden en borrelden de betere standen, ’s zomers speelden daar blaaskapellen, enzovoorts.

De voorkant van het Nutsgebouw in de jaren dertig (?) van de vorige eeuw. Uiterst links is nog net een gedeelte van het oude mikwegebouwtje naast de synagoge te zien. Dit stond op de plaats van het huidige Mikwe. 
Foto R. Blatter, ook aanwezig in het Regionaal Archef Rivierenland

Culturele activiteiten tot nut van het algemene 

In de grote zaal van het Nut zijn door Zaltbommelse Joodse verenigingen gedenkwaardige feesten gehouden. Ook niet-Joden waren daar welkom. Er werd gedanst en er traden Joodse artiesten uit onder meer Amsterdam op. Bekende namen waren in het Nut zomaar in levenden lijve te zien.

Sinistere verzamelplaats

Het Nutsgebouw, eens de plaats waar Joodse gezelligheid werd gevierd, kreeg in de oorlog een totaal andere bestemming. Op 18 november 1942 werd hier, cynisch genoeg pal tegenover hun synagoge, het overgrote deel van de Bommelse Joden verzameld. Ze moesten de nacht hangend op stoelen doorbrengen en gingen de volgende dag op weg naar Kamp Westerbork. Vandaaruit werden ze naar Duitse concentratiekampen vervoerd. Niemand van hen is teruggekomen.

In een kelder van het Nut zouden enkele waardevolle stukken uit de synagoge zijn verstopt onder een berg kolen. Onbekend is hoe lang ze daar hebben gelegen en waar ze zijn gebleven. De oude kelders zijn in 1984 weggebroken.

 Een van de kelders onder het Nutsgebouw, kort voor de afbraak. 
Foto R. Blatter, ook aanwezig in het RAR

Terug naar de overzichtskaart

Het Schoenenmonument

Schuin tegenover het Mikwe is in 1986 een bronzen monument van Lucas van Blaaderen opgericht. Het stelt een stapel ineengedrukte schoenen voor. Een fraaie zuil van schoenen, die achter de geparkeerde auto's helaas niet goed tot zijn recht komt. 

Dubbele betekenis

Omdat het Mikwe en de voormalige synagoge zo dicht in de buurt staan, denken veel mensen, in combinatie met de bekende beelden van stapels schoenen in Duitse concentratiekampen, dat het monument een herinnering is aan de weggevoerde Zaltbommelse Joden die in Duitse vernietigingskampen zijn vermoord. Vandaar dat een burgemeester tijdens de officiële dodenherdenking van 4 mei al eens bloemen heeft neergelegd bij het ‘Schoenenmonument’. 
Maar schijn bedriegt. Het monument is door de kunstenaar bedoeld als een herinnering aan de middeleeuwse leernijverheid in dit deel van de stad. Het heet Vertrapte geschiedenis.

Joden als leerbewerkers

Het is mooi dat een kunstwerk twee zulke verschillende associaties kan oproepen. Maar wanneer iets dichterbij gekeken wordt dan de middeleeuwen, blijkt dat beide associaties helemaal niet zo ver uit elkaar liggen.

Op deze locatie was namelijk tot ver in de 19^de eeuw een aantal Zaltbommelse Joden en hun personeel in en bij hun looivijvers bezig. Vijvers met stinkende inhoud, die eeuwenlang op het terrein achter het voormalige Nutsgebouw lagen. (Zie ook de familie Hartog in de Kerkstraat) Daar werd leer geloooid dat onder andere in schoenen werd verwerkt.

Schoenenwinkelier Heiman Wolf, die tot kort voor het uitbreken van de oorlog zijn zaak op het adres Gamerschestraat 21/23 had, was ooit zo’n leerbereider. Zijn looierij stond toen al wel buiten de stad, niet ver van de dijk richting Gameren.

 Het ‘Schoenenmonument’ in de Minnebroederstraat van Zaltbommel.
Collectie Mikwe

Uitsnede van de kadastrale minuut met daarop de leerlooierijen en hun looivijvers achter het Nutsgebouw, dat het nummer 841 heeft.
 De vijvers zijn met een soort van vuilgrijs ingekleurd. 
Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Terug naar de overzichtskaart